Gốm Bát Tràng – Làng Gốm Bát Tràng – Niềm Tự Hào Của Dân Tộc

Gốm Bát Tràng – Làng Gốm Bát Tràng! Niềm tự hào của dân tộc! Gốm Bát Tràng là tên gọi chung cho các loại đồ gốm được sản xuất tại làng Bát Tràng, thuộc xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Bằng bàn tay tinh tế, bằng tâm huyết và công sức với khát khao được mang đến cho đời những tinh hoa từ đất của những người nghệ nhân mà các sản phẩm gốm Bát Tràng đã vượt qua hàng ngàn năm để trường tồn mãi với thời gian.

Là người Việt Nam chắc hẳn không ai không biết đến các sản phẩm về gốm của bát tràng như lọ gốm, tượng gốm, gạch gốm…đúng không ạ? Cũng như không ai không biết đến làng gốm Bát Tràng – quê hương của gốm sứ nổi tiếng bậc nhất Việt Nam! Trong phạm vi bài viết ngắn gọn của gomsuhoanggia.com chúng tôi xin chia sẻ, giới thiệu một cách tổng quát nhất, dễ hiểu nhất cho các bạn đọc cùng tham khảo nhé!

Gốm Bát Tràng – Tinh Hoa Từ Đất Mẹ !

Tại sao trải qua hàng ngàn năm, các sản phẩm gốm Bát Tràng vẫn luôn chiếm vị trí độc tôn trong lòng người tiêu dùng về gốm sứ? Đều gì đã làm nên tên tuổi của Gốm Bát Tràng đây? Hãy cùng chúng tôi tìm hiểu gốm Bát Tràng về lịch sử,quy trình sản xuất gốm, đặc điểm và những sản phẩm nổi bật,nhất định các bạn sẽ tìm thấy câu trả lời đấy ạ!

1. Lịch sử của gốm Bát Tràng

Thật khó tin khi chúng ta biết được gốm Bát Tràng lại có bề dày lịch sử lên tới hàng ngàn năm như vậy. Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Dư địa chí của Nguyễn Trãi, làng gốm Bát Tràng được hình thành từ thời Lý. Khi Vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, 5 dòng họ làm nghề gốm nổi tiếng của làng Bồ Bát, huyện Yên Mô, phủ Trường Yên (nay thuộc huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình) là Trần, Vương, Nguyễn, Lê, Phạm đã quyết định đưa các nghệ nhân làm gốm và gia đình dời làng di cư về kinh thành Thăng Long tìm đất lập nghiệp. Đến Bạch Thổ phường thuộc huyện Gia Lâm, phủ Thuận An (nay là xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội) – nơi có nguồn nguyên liệu tốt để làm đồ gốm là đất sét trắng, 5 dòng họ đã kết hợp với dòng họ Nguyễn ở đây mở lò sản xuất gốm, lập nên làng gốm Bát Tràng.

Năm 1010, vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, Thăng Long trở thành trung tâm chính trị của nước Đại Việt. Do nhu cầu phát triển của kinh thành, nhiều thương nhân, thợ thủ công từ các nơi tìm về Thăng Long hành nghề và lập nghiệp. Sự ra đời và phát triển của Thăng Long đã tác động mạnh đến hoạt động kinh tế của các làng xung quanh, trong đó có làng Bát Tràng. Đặc biệt vùng này lại có nhiều đất sét trắng, một nguồn nguyên liệu tốt để sản xuất đồ gốm. Một số thợ gốm Bồ Bát đã di cư ra đây cùng họ Nguyễn Ninh Tràng lập lò gốm, gọi là Bạch Thổ phường (phường Đất Trắng). Những đợt di cư tiếp theo đã biến Bát Tràng từ một làng gốm bình thường đã trở thành một trung tâm gốm nổi tiếng được triều đình chọn cung cấp đồ cống phẩm cho nhà Minh.

Cũng ở thời nhà Lý, có ba vị Thái học sinh là Hứa Vinh Kiều (hay Cảo), Đào Trí Tiến và Lưu Phương Tú (hay Lưu Vĩnh Phong) được cử đi sứ Bắc Tống. Sau khi hoàn tất sứ mệnh, trên đường trở về nước qua Thiều Châu (Quảng Đông) (hiện nay tại Triều Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc) gặp bão, phải nghỉ lại. Ở đây có lò gốm nổi tiếng, ba ông đến thăm và học được một số kỹ thuật đem về truyền bá cho các làng nghề gốm Việt Nam. Hứa Vĩnh Kiều truyền cho Bát Tràng nước men rạn trắng. Đào Trí Tiến truyền cho Thổ Hà (huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang) nước men sắc màu vàng đỏ. Lưu Phương Tú truyền cho Phù Lãng (huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh) nước men màu đỏ màu vàng thẫm.

2. Quy trình sản xuất đồ gốm Bát Tràng

Để làm ra đồ gốm người thợ gốm phải qua các khâu chọn, xử lý và pha chế đất, tạo dáng, tạo hoa văn, phủ men, và cuối cùng là nung sản phẩm. Kinh nghiệm truyền đời của dân làng gốm Bát Tràng là “Nhất xương, nhì da, thứ ba dạc lò”. Cụ thể ra sao mời các bạn xem tiếp!

a. Quá trình tạo cốt gốm

– Chọn đất

Điều quan trọng đầu tiên để hình thành nên các lò gốm là nguồn đất sét làm gốm. Những trung tâm sản xuất gốm thời cổ thường là sản xuất trên cơ sở khai thác nguồn đất tại chỗ. Làng gốm Bát Tràng cũng vậy, sở dĩ dân làng Bồ Bát chọn khu vực làng Bát Tràng hiện nay làm đất định cư phát triển nghề gốm vì trước hết họ đã phát hiện ra mỏ đất sét trắng ở đây.

– Xử lý, pha chế đất

Trong đất nguyên liệu thường có lẫn tạp chất, ngoài ra tuỳ theo yêu cầu của từng loại gốm khác nhau mà có thể có những cách pha chế đất khác nhau để tạo ra sản phẩm phù hợp

– Tạo dáng

Phương pháp tạo dáng cổ truyền của người làng Bát Tràng là làm bằng tay trên bàn xoay. Trong khâu tạo dáng, người thợ gốm Bát Tràng sử dụng phổ biến lối “vuốt tay, be chạch” trên bàn xoay, trước đây công việc này thường vẫn do phụ nữ đảm nhiệm. Thợ ngồi trên một cái ghế cao hơn mặt bàn rồi dùng chân quay bàn xoay và tay vuốt đất tạo dáng sản phẩm.

Đất trước khi đưa vào bàn xoay được vò cho thật nhuyễn, cuốn thành thoi rồi ném (“bắt nẩy”) để thu ngắn lại. Sau đó người ta đặt vào mà giữa bàn xoay, vỗ cho đất dính chặt rồi lai nén và kéo cho đất nhuyễn dẻo mới “đánh cử” đất và “ra hương” chủ yếu bằng hai ngón tay bên phải. Sau quá trình kéo đất bằng tay và bằng sành tới mức cần thiết người thợ sẽ dùng sành dan để định hình sản phẩm. Sản phẩm “xén lợi” và “bắt lợi” xong thì được cắt chân đưa ra đặt vào “bửng”

Người thợ “đắp nặn” gốm là người thợ có trình độ kĩ thuật và mĩ thuật cao. Có khi họ đắp nặn một sản phẩm gốm hoàn chỉnh, nhưng cũng có khi họ đắp nặn từng bộ phận riêng rẽ của một sản phẩm và sau đó tiến hành chắp ghép lại. Hiện nay theo yêu cầu sản xuất gốm công nghiệp hay mĩ nghệ, nghệ nhân gốm có thể đắp nặn một sản phẩm mẫu để đổ khuôn thạch cao phục vụ cho việc sản xuất hàng loạt.

– Phơi sấy và sửa hàng mộc

Tiến hành phơi sản phẩm mộc sao cho khô, không bị nứt nẻ, không làm thay đổi hình dáng của sản phẩm. Biện pháp tối ưu mà xưa nay người Bát Tràng vẫn thường sử dụng là hong khô hiện vật trên giá và để nơi thoáng mát. Ngày nay phần nhiều các gia đình sử dụng biện pháp sấy hiện vật trong lò sấy, tăng nhiệt độ từ từ để cho nước bốc hơi dần dần.

b. Quá trình trang trí hoa văn và phủ men

– Kỹ thuật vẽ

Thợ gốm Bát Tràng dùng bút lông vẽ trực tiếp trên nền mộc các hoa văn hoạ tiết. Thợ vẽ gốm phải có tay nghề cao, hoa văn họa tiết phải hài hoà với dáng gốm, các trang trí hoạ tiết này đã nâng nghề gốm lên mức nghệ thuật, mỗi cái là một tác phẩm. Thợ gốm Bát Tràng cũng đã dùng rất nhiều hình thức trang trí khác, có hiệu quả nghệ thuật như đánh chỉ, bôi men chảy màu, vẽ men màu…

– Chế tạo men

Men tro là men đặc sắc của gốm Bát Tràng, ngoài ra còn có men màu nâu, thành phần loại men này bao gồm men tro cộng thêm 5% đá thối (hỗn hợp ôxít sắt và ôxít mangan lấy ở Phù Lãng, Hà Bắc). Từ thế kỉ 15 thợ gốm Bát Tràng đã từng chế tạo ra loại men lam nổi tiếng. Loại men này được chế từ đá đỏ (có chứa ôxít côban) đá thối (chứa ôxít mangan) nghiền nhỏ rồi trộn với men áo. Men lam phát màu ở nhiệt độ 1250 °C. Đầu thế kỉ 17 người Bát Tràng dùng vôi sống, tro trấu và cao lanh chùa Hội (thuộc Bích Nhôi, Kinh Môn, Hải Dương) có màu hồng nhạt điều chế thành một loại men mới là men rạn.

– Tráng men

Khi sản phẩm mộc đã hoàn chỉnh, người thợ gốm có thể nung sơ bộ sản phẩm ở nhiệt độ thấp rồi sau đó mới đem tráng men hoặc dùng ngay sản phẩm mộc hoàn chỉnh đó trực tiếp tráng men lên trên rồi mới nung. Người thợ gốm Bát Tràng thường chọn phương pháp tráng men trực tiếp lên trên sản phẩm mộc hoàn chỉnh. Sản phẩm mộc trước khi đem tráng men phải được làm sạch bụi bằng chổi lông

– Sửa hàng men

Người thợ gốm tiến hành tu chỉnh lại sản phẩm lần cuối trước khi đưa vào lò nung. Trước hết phải xem kĩ từng sản phẩm một xem có chỗ nào khuyết men thì phải bôi quệt men vào các vị trí ấy. Sau đó họ tiến hành “cắt dò” tức cạo bỏ những chỗ dư thừa men, công việc này gọi là “sửa hàng men”.

c. Nung gốm

Khi công việc chuẩn bị hoàn tất thì đốt lò trở thành khâu quyết định sự thành công hay thất bại của một mẻ gốm. Vì thế giờ phút nhóm lò trở nên thiêng liêng trọng đại với người thợ gốm. Người thợ cả cao tuổi nhất thắp ba nén hương và thành kính cầu mong trời đất và thần lửa phù giúp. Việc làm chủ ngọn lửa theo nguyên tắc nâng dần nhiệt độ để lò đạt tới nhiệt độ cao nhất và khi gốm chín thì lại hạ nhiệt độ từ từ chính là bí quyết thành công của khâu đốt lò.

3. Đặc điểm gốm Bát Tràng

– Mẫu mã: Hầu hết, đồ gốm Bát Tràng được sản xuất theo lối thủ công, thể hiện rõ rệt tài năng sáng tạo của người thợ lưu truyền qua nhiều thế hệ. Do tính chất của các nguồn nguyên liệu tạo cốt gốm và việc tạo dáng đều làm bằng tay trên bàn xoay, cùng với việc sử dụng các loại men khai thác trong nước theo kinh nghiệm nên đồ gốm Bát Tràng có nét riêng là cốt đầy, chắc và khá nặng, lớp men trắng thường ngả màu ngà, đục. Bát Tràng cũng là làng gốm có các dòng men riêng từ loại men ngọc cùng với nâu và trắng cho đến men rạn với cốt gốm xốp có màu xám nâu.

– Cách trang trí: Gốm bát tràng đã xuất hiện cách đây hàng trăm năm từ thế kỷ 14-15 và trải qua nhiều thời kỳ lịch sử các triều đại khác nhau nên các họa tiết trang trí trên gốm sứ Bát Tràng cũng khác nhau.

  • Thế kỷ 14-15  : Thời kỳ này các họa tiết chủ yếu là khắc chìm và tô men nâu theo kỹ thuật gốm hoa nâu thời lý Trần. Thời kỳ này cũng xuất hiện dòng gốm hoa lam độc đáo.
  • Thế kỷ 16 : Thời kỳ này làng gốm Bát tràng chủ yếu sản xuất các đồ gốm thờ cúng với kích thước lớn như những chân đèn, lư hương. Kỹ thuật chạm nổi và vẽ men lam thời kỳ này phát triển mạnh mẽ đạt đến độ tinh xảo với các đề tài chủ yếu là rồng, phượng,cụm mây, …
  • Thế kỷ 17 : Kỹ thuật chạm khắc và đắp nổi tiếp tục phát triển rực rỡ gần gũi và tinh xảo hơn với các đề tài như tk 16 và một số đề tài trang trí mới như tứ linh, hổ phù,nghê, hạc… Thời kỳ này bắt đầu xuất hiện gốm men rạn, gốm men nhiều màu với các đề tài độc đáo như hoa sen, chim, con người.
  • Thế kỷ 18 : Trang trí chạm nổi chiếm chủ đạo thay thế trang trí vẽ men lam trên gốm Bát Tràng. Với các đề tài trang trí phong phú như cây cối, âm dương..
  • Thế kỷ 19 : Gốm hoa lam phát triển trở lại với việc sử dụng nhiều loại men vào trang trí với các đề tài đã có và thêm một số đề tài mới được du nhập từ nước ngoài chủ yếu là các điển tích của Trung Quốc.
  • Thế kỷ 20 đến nay : Với sự hỗ trợ của khoa học công nghệ và sự tài hoa sáng tạo của người làm gốm ngày nay bên cạnh trang trí trạm khắc đắp nổi, gốm hoa lam xuất hiện thêm nhiều kiểu trang trí mới như dán decal, in logo, hình ảnh…  màu sắc đa dạng với nhiều đề tài khác nhau.

   4. Hình ảnh một số sản phẩm gốm Bát Tràng

Cùng chúng tôi chiêm ngưỡng một số hình ảnh của gốm Bát Tràng các bạn nha 🙂

– Lọ gốm bát tràng

– Tượng gốm Bát Tràng

– Đèn gốm Bát Tràng

– Vòng gốm Bát Tràng

Như vậy qua bài viết trên đây các bạn đã hiểu rõ hơn về gốm Bát Tràng chưa ạ? Chúng ta vô cùng tự hào khi có làng gốm Bát Tràng bề thế và mãi mãi trường tồn theo dòng chảy thời gian như thế này đúng không ạ? Hi vọng các bạn sẽ cảm thấy hài lòng về bài viết trên đây. Đừng quên đồng hành cùng chúng tôi để cập nhật thông tin thường xuyên về gốm bát tràng nhé. Chúc tất cả sức khỏe, bình an và hạnh phúc. Thân ái!

Trả lời